Menguliti Fenomena “Anarko” di Aksi Massa: Antara Ideologi, Anak STM, dan Jebakan Romantisme Kekerasan
Lagi-lagi yen ada demo gede di jalanan, istilah “Anarko” langsung mencuat di mana-mana. Mulai dari obrolan warung kopi, grup WhatsApp, sampe koran dan berita TV, kabeh podo ngomongin soal kelompok ini.
Akeh sing penasaran, sejatine sopo sih mereka ini? Kok rasane saben ada aksi buruh utawa mahasiswa, kelompok berpakaian serba hitam ini mesti ada di barisan depan, lalu bentrok karo aparat, dan ending-e dituduh dadi “dalang kerusuhan”?
Nah, lek ditilik teka berbagai bukti lapangan, pola komunikasi, dan riset akademik, kita iso nemokno beberapa pola karakteristik sing cukup menarik dari fenomena Anarko di Indonesia ini. Ayo coba kita bedah siji-siji ben gak mung sekadar melu-melu narasi di medsos, tapi juga paham konteks sosiologis-e.
- Rekrutmen dan Fenomena “Anak STM” dan “Anak Tekhnik”
Lek ditilik teka profil massa sing diamankan pasca-demo, pancen ora iso dipungkiri yen sebagian besar dari mereka ini anak STM utawa Mahasiswa Tekhnik.
Kenapa kok iso ngono? Secara sosiologis, anak-anak muda usia remaja ini berada di fase pencarian identitas dan kepengen diakui (peer recognition). Nalika ada ajakan aksi sing dikemas keren di media sosial, jiwa solidaritas dan keberanian khas anak STM ini gampang banget tersulut. Riset dari Laksana (2021) nuduhake yen kerentanan psikologis dan kolektivitas pemuda iki sering dadi bahan bakar utama mobilisasi massa di jalanan.
- Organisasi “Tanpa Nahkoda” (Unstructured)
Beda karo partai politik utawa ormas sing punya ketua umum, sekretaris, lan bendahara, Anarko ini lembaga sing gak terstruktur.
Secara teori, ini sing diarani leaderless resistance utawa struktur desentralisasi. Menurut Woodcock (2009), paham anarkisme dasar pancen nolak otoritas hirarkis. Dadi lek ditakoni “Sopo ketua Anarko?”, ya gak bakal ketemu jawabane. Mereka bergerak adhedhasar sel-sel kecil (utawa kelompok independen) sing saling terhubung sacara kultural, dudu struktural.
- Mobilisasi Digital: “Dipantik” via Medsos
Sadurunge pergerakan di lapangan pecah, mesti didahului karo ajakan di sosmed. Medsos kaya Instagram, TikTok, nganti saluran Telegram dadi “dapur” utama kanggo nyebarake narasi provokatif lan ajakan call to action.
Kajian teka IPAC (2020) nemokake yen propaganda digital iki efektif banget kanggo nggalang massa lepas tanpa kudu tatap muka langsung. Narasi sing dibangun biasane seputar perlawanan, konfrontasi, lan pesen yen “cara-cara damai wis gak mempan”.
- Numpang Aksi dan Strategi “Pemukul”
Pola liyane sing sering ketara yaiku pergerakan mereka bakal mengikuti demo sing wis ada. Mereka arang banget nggawe panggung demo dhewe teka nol.
Yen ada aliansi gede—misale Aliansi KMS utawa serikat buruh—sing lagi menggelar aksi, kelompok Anarko iki bakal menyusup mlebu. Di titik ini, ada relasi simbiotis sing cukup destruktif: kelompok elemen tertentu kadang “memanfaatkan” energi dan keberanian Anarko iki minangka pemukul utawa garda depan kanggo menembus barikade aparat (Setyawan & Wijaya, 2022).
- Semboyan: “Harus Rusuh Agar Ada Perubahan”
Paling akhir, ideologi aksi mereka berakar pada mindset yen aksi damai iku sia-sia. Semboyan utawa prinsip mereka: kudu rusuh ben ada perubahan.
Di dalam literatur gerakan sosial, ini dikenal karo istilah direct action utawa propaganda by the deed (Marshall, 2010). Menurut pemikiran mereka, aksi konfrontatif lan perusakan simbol-simbol otoritas (seperti pos polisi utawa fasilitas publik) iku wujud perlawanan nyata kanggo mendobrak status quo sing dianggep tidak adil.
Kejebak Rutinitas Tawuran vs. Aksi Nyata Arek Muda luwih Hits lan Masuk Akal
Lucune, lek diteliti luwih jero, kelompok anarko sing modal “pokoke kudu rusuh ben ada perubahan” iki suwe-suwe malah kejebak ing lingkaran setan sing gak ana marine. Rumangsane ape ngruntuhno sistem, eee… dadakne aksine mung muter-muter ing ritual: ngobong ban, mbalang watu, karo kejar-kejaran karo aparat. Asile? Yaa mung anggota keangkut polsek, fasilitas umum remuk, lan substansi isu sing diperjuangno malah ilang katut kabur. Gerakane mereka iki wis ora kaya revolusi maneh, tapi wis persis “ritual pelampiasan emosi musiman” sing gak jelas blueprint-e ape nggawe opo.
Padahal yo, pergerakan arek-arek muda jaman saiki iku wis adoh luwih kenceng, substansial, lan rasane langsung nancep nang masyarakat ngisor. Daripada entek energine gawe encang-encang karo satpol PP utawa bentrok ing jalanan, akeh komunitas arek muda, mahasiswa, lan kolektif independen di berbagai daerah sing milih “jalan sunyi tapi istiqomah”: turun langsung ngancani wong-wong sing kepepet!
Pira-pira contoh aksi nyata sing luwih mbois lan nyata efek-e gawe owah-owahan jaman saiki, antarane:
-
Ngancani Wong Marginal Kota: Arek-arek muda sing nggawe sekolah jalanan gawe bocah-bocah cilik, mbela hak-hak warga kampung sing ameh digusur, nganti ngancani pemulung lan bakul pentol ben ora ditindhes.
-
Solidaritas Buruh Migran & Pekerja Outsourcing: Nggawe posko advokasi hukum lan ketenagakerjaan mandiri gawe nulungi buruh kontrak sing hak-e dikethok seenake karo bos-e, utawa ngawal kasus-kasus PJTKI/buruh migran sing kena masalah ing luar negeri.
-
Gerakan Literasi lan Pendidikan Daerah 3T: Akeh arek muda milih budhal dadi relawan ngajar ing pelosok desa, nggawe perpustakaan mini ing pinggir alas, lan ngobahno ekonomi lokal arek-arek daerah ben gak kalah saing karo arek kuto.
Gawe generasi muda saiki, owah-owahan iku ternyata gak kudu diwiwiti karo kebul-kebule gas air mata utawa lemparan watu ing aspal. Owah-owahan sing original lan sejati iku justru lahir teka kerja-kerja telaten di lapangan: ngerawat kesadaran wargane, ngutatno dompet lan ekonomi wong cilik, lan ngekeki solusi nyata gawe mereka sing sering dipinggirno!
Contoh Nyata: Ketika Anak Muda Memilih “Aksi Nyata” Ketimbang Asap Gas Air Mata
Lek digatekno, pergeseran cara anak muda ngamukake kepedulian sosial saiki wis beda banget. Sebagai perbandingan sing gampang, deloken piye carane figur publik utawa anak-anak muda kreatif milih jalur kontribusi sing bener-bener dirasano asile karo masyarakat:
- Andrew Kalaweit & Pelestarian Hutan: Coba deloken opo sing dilakoni karo Andrew Kalaweit di hutan Kalimantan. Alih-alih melu aksi turun ke jalan sing kadang berujung ricuh, deweke milih mlebu langsung ke jantung hutan, nggawe suaka margasatwa, lan nggunakake platform medsos-e kanggo nyadarko generasi muda penting-e njaga alam kanthi nyata.
- Sherina Munaf & Isu Lingkungan/Karhutla: Contoh liyane yaiku Sherina Munaf. Nalika ana isu krisis lingkungan lan kebakaran hutan (karhutla), deweke ora mung ngetweet protes utawa ngrusak fasilitas umum, tapi aktif nyuarakake advokasi, terjun ngawal isu kebijakan lingkungan, lan ngajak publik donate sacara transparan.
- Kreator Konten & Pemberdayaan UMKM Kuliner: Ojo lali uga karo arek-arek muda sing saben dina nyekel HP dudu gawe nyebar ajakan rusuh, tapi muter blusukan menyang pasar-pasar tradisional lan gang cilik demi ngangkat drajat kuliner UMKM lokal. Lewat konten review sing jujur lan kreatif, UMKM sing maengane sepi pembeli dadi antre, omset-e munggah, lan uripe warga sekitar langsung kebantu.
Tekan kene, awake dewe iso ndelok kontras sing jelas banget. Siji sisi, ana kelompok sing kejebak ing ilusi “rusuh demi perubahan” sing asile nihil kajaba karusakan. Nanging ing sisi liyane, ewonan anak muda liyane justru mbuktekno yen owah-owahan gedhe iku iso diwiwiti teka langkah-langkah cilik sing konstruktif, telaten, lan bener-bener mawa solusi kanggo wong akeh.
Pesan Terbuka untuk Kawan-Kawan “Pejuang Jalanan”: Rusuh Itu Udah Out of Date, Rek!
Mumpung takonan iki isih ana ing sirah kita kabeh, mestine iki wektune ngajak kawan-kawan sing jek seneng hobine “rusuh” kanggo mandeng koco sejenak. Rek, jujur wae, gaya kekerasan opo maneh brutalisme sing dibungkus dadi “pejuang hak asasi” lan “pahlawan perubahan sosial” iku saiki wis sangat out of date. Lek gak gelem diarani norak, ya kudune sadar yen cara-cara ngono iku wis ora relevan maneh karo jaman saiki.
Sikap sing nganggep owah-owahan sosial bakal metu teka sisa-sisa bangunan sing dibakar lan watu sing dibalangno iku dudu perlawanan radikal, tapi hipokrisi sing nyata lan wujud kebodohan berpikir. Opo ya pantes, ngaku-ngaku mbela wong cilik tapi sing dadi korban rusuhe malah pedagang cilik sing lapake ajur, utawa sopir angkot sing ora duwe dosa? Iku dudu revolusi, tapi ngrusak dapure wong urip dhewe.
Suara keadilan pancen ora oleh dibungkam karo sapa wae. Tapi elingo, suara keadilan sing bener iku ora bakal lahir teka bisinge ban sing dibakar utawa swara sirine ambulan. Suara keadilan sing sejati kudu hadir kanthi kebenaran sing kebak kebaikan, sarta disampaikake kanthi cara sing nduweni makna keindahan. Perubahan gedhe ora dibangun nganggo reruntuhan, tapi diruwat kanthi welas asih, karya nyata, lan ati sing resik.
Piye miturut sampeyan? Monggo dipun-rundi di kolom komentar!
Referensi
- Institute for Policy Analysis of Conflict (IPAC). (2020). Online mobilization and radical protest tactics in Indonesian student demonstrations (IPAC Report No. 65). Institute for Policy Analysis of Conflict.
- Laksana, A. B. (2021). Sosiologi pemuda dan dinamika keterlibatan pelajar dalam aksi massa kontemporer di Indonesia. Jurnal Sosiologi Masyarakat, 26(1), 45–62.
- Marshall, P. (2010). Demanding the impossible: A history of anarchism. PM Press.
- Rahardjo, S. (2023). Pergeseran aksi protes ke aksi kolektif berbasis komunitas: Studi atas gerakan sosial kaum muda urban di Indonesia. Jurnal Pemikiran Sosiologi, 10(1), 88–104.
- Setyawan, D., & Wijaya, H. (2022). Taktik Black Bloc dan aliansi strategis dalam gerakan buruh di Indonesia. Jurnal Ilmu Politik dan Hubungan Internasional, 14(2), 112–128.
- Widjaja, C. K. (2022). Politik welas asih: Etnografi gerakan kerelawanan dan pendidikan alternatif di daerah 3T. Penerbit Ombak.
- Woodcock, G. (2009). Anarchism: A history of libertarian ideas and movements. Broadview Press.
Tinggalkan Balasan